The autonomous struggle and the women

Moinho’s resistance was always led by their own community. The Community’s Association, founded in 2005, was the organization tool created by themselves in order to fight legally and politically for their rights. It was through this self-organization tool they became involved in resistance against police repression, which has taken on new dimensions today, with the arrest of leaders and a narrative war.

Through this process, the women were unmatched leaders on the frontline. Alessandra Moja and her daughter, Yasmin Moja, were public voices of community, representing their neighbors and even with a visit of the Brazilian president Lula, where their violence was made public. They were both, along with other 9 residents of Moinho, arrested in a political action in September 2025, in a direct attack on the community organization. The media-driven case of the last favela in the center of Brazil's largest metropolis has become the pivot of a dispute between two presidential candidates for next year - Lula (PT) and the governor of São Paulo, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Police Violence and Brazilian Fascism

The Moinho as São Paulo's Gaza Strip: Police Violence as State Policy

The comparison of Moinho to the Gaza Strip is not a rhetorical exaggeration; it is the description of a reality. Under Tarcísio's command, the State abandoned any pretense of social policy and adopted the tactic of militarized siege. The region was transformed into an occupied territory, where the poor population is treated not as citizens, but as enemies to be combated.

Police violence is not a "side effect"; it is the central instrument of the project. The operations with armored vehicles, daily exchanges of rubber bullets, and snipers on top of buildings are not aimed at "crime control," but rather at state terrorism. The goal is to terrorize the population until surrender – in this case, vacating the area – is the only option.

Every operation is an episode of an asymmetric war. On one side, the military apparatus of the State. On the other, residents, informal workers, and entire families held hostage by a manufactured conflict designed to benefit the real estate market.

This is the essence of Tarcísio's government: social cleansing through coercive dispersal and forced eviction. Moinho is the laboratory where they test, in practice, how far they can go in the war against the poor. Every rubber bullet shot is a message to real estate speculation: "the land is being cleared for you."

While real estate speculation surrounds the area with luxury projects, the State surrounds the people with rubber bullets. Two sides of the same coin: the expulsion of the working class from the city center. Moinho is not a tragedy; it is a project. And police violence is its primary tool of demolition.

Timeline - Favela do moinho

• 1980 - First houses built - Public Auction - The land was property of Ferroviária Federal Sociedade Anônima Company.

• 2005 - Constituted the Moinho’s association. An eviction was requested, with the process by Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

• 2006 - Residents try to get in the legal process, along with the Escritório Modelo da PUC [a legal support by PUC university], alleging adverse possession.

• 2007 - The legal data for the adverse possession process to be in line officially.

• 2008 - The Association gets an advance in process, guaranteeing their stay named “tutelagem antecipada de usucapião” [“advance tutelage of adverse possession of the property”, in free translation], given by the federal judge José Marcos Lunardelli.

• 2011 - A huge fire reached half of the community, affecting around 600 families. According to the residents, a lot of people died more than the official numbers, which was 3 casualties. The State Secretary of Housing of Gilberto Kassab government promised popular houses in Ponte do Remédio and Rua Bosque, and residents were directed to accept these houses, even though they were far from downtown. Some of these houses were only ready in 2024, and only for 160 families.

• 2012 - Another fire hit 80 families, with one fatal victim. After that, the community organized itself a campaign to build new houses, and the GCM [municipal police] repressed it. There were many physical violations to the residents. A wall was built at the entrance of the community, this would block any escape routes. 

• 2013 - The community built the Casa Pública [“Public House”, in a free translation], space used for meetings and public activities, and the Parque Vermelhão [“Vermelhão Park”].

• On July 12th, after a protest led by the residents they get a meeting with the mayor Fernando Haddad, and present the following demands: to put down the wall, the installation of electricity, water supply and treatment. The firefighters emitted a technical report pointing the wall put the residents in risk, because it blocked escape routes, and along with the mayor not fulfilling his promise, the community went to protest to put down the “Wall of shame”.

• 2014 - A participation on the 31st Bienal de Artes de SP [the biggest Art event of the state and one of the biggest in Brazil] with a revitalization project: Football Field [“Soccer field”, in US english] and the planting of 1300 trees.

• 2016 - Cine Moinho, the culture center of Moinho, is built supported by the project “Vai”, of the Municipal Secretary of Culture. It still works as the HQ of the Association and there they do several activities, such as cinema, graffiti lessons, boxe sessions, rap battle, capoeira classes and basic food basket deliveries.

• 2017 - The cops murder the resident Leandro, an 18-year-old.

• 2022 - After years of struggle, the community gets water treatment and supply in the Favela.

2024

• July 6 - The Favela do Moinho Residents’ Assembly is warned the community’s lawyer (from the Escritório Modelo da PUC) Vitor Nery that the community lost their “property tutelage” arranged in 2008, and now the land owner is the Federal Government, so the Favela may be evicted. 

• August 6 – A major police operation is launched, allegedly against drug trafficking in the center of São Paulo. One of the targets was Favela do Moinho, identified by the police as a “drug distribution center” in the region.

• August 7 and 8 - The current pressure starts here, without any legal warning, the CDHU [State office responsible to urbanization] comes to Moinho to register the residents in “housing assistancy”.

• August 22 - The residents protest against the transference of the government office to the region, along with downtown housing popular movements.

2025

• January and February - CDHU presents a plan to move them out. They didn’t mention where, or when the houses would be delivered, nor financial conditions.

• The residents questioned several aspects of the plan, so there’s no consensus. CDHU threats to begin demolishing houses. Celso Carvalho, director of the Federal Secretary of Treasure [as the Federal Government is the current landowner] says that without consensus, the residents should present a counterproposal on the next meeting.

• March 26 - CDHU doesn’t comply with the negotiations and starts their plan without the communities agreement. CDHU begins to call the residents individually to an office they set exclusively for the residents of Moinho. They set a deadline to March 28th, meaning the community had 3 days to define if they accept the offer or not. 

• March 28 - During Assembly, the residents report pressure from CDHU. The Association calls a new Assembly on April 12th and a protest on 15th.

• April 15 - The protest united hundreds of residents and supporters, and it went to the Municipal Chamber. The CDHU then postponed the demolitions to 22nd.

• April 18th - In the morning a violent police operation took place, houses were invaded, residents were attacked. State governor Tarcísio de Freitas speaks to the public saying that there will be repossession.

  By 11 AM, the police blocks the entrances to the Favela, creating barricades and building bases. They forbid the residents to enter the Favela with their cars and motorcycles. 

  Around 4 PM, to suppress the police, the residents protested and blocked the subway lines [there’s a subway line which passes through the Favela]. By 8 PM, the Federal minister Esther Dweck [Minister of Management and Innovation of Public Services of Brazil] speaks out requesting clear communication by the state government and in order to request the federal government to be part of the decisions being taken in place.

• April 22 - By 4 AM, the day starts with a vigilance done by the Association and the supporters.

• May 13 - Violating an agreement made with residents, CDHU, escorted by the police, began demolishing houses in the community. Residents rebel and are brutally repressed by the police. A protest blocks the train line, the police throw bombs, injuring dozens of people and randomly arresting two people. The violence gains media and political repercussions and puts pressure on the federal government to take a stance.

• May 15 - The Association, the state government and the federal government sign an agreement that provides for a subsidy of R$250,000 per family so that they can leave the land and buy a new home. Before that, Moinho residents were being coerced into accepting a proposal from the Tarcísio government to leave with an aid of R$800 and to pay for the new housing with installments of 20% of their salaries for 30 years.

• September 8 - After the political prison of the Association leaders, activists and residents formed the Committee in Defence of Favela do Moinho to keep up the tasks of the Association, and fight for the freedom of the 11 prisoners.

Your donation will help to:

• Cover legal costs to guarantee families’ rights.

• Create an emergency fund to assist families affected by state violence and by forced relocations.

• Produce a documentary featuring testimonials and the story of Moinho’s autonomous struggle.

• Create the exhibition “Memorial do Moinho” and a digital archive preserving this story of resistance.

What the money will go to:

1st milestone — €9,500

If we reach our first milestone, we will cover the legal costs for the prisoners and provide support to their families. We will create the Memorial do Moinho, a permanent, public physical space with photos, audio, and video testimonials that tell the stories of the community’s women leaders through an interactive exhibition. It will be a legacy for the history of the housing struggle and for autonomous popular organization in Brazil. We’ll also purchase external hard drives and online storage to securely preserve photos, audio, and video records documenting decades of struggle in Favela do Moinho.

Essential Legal Services — €2,000

• Initial legal consultations: €400
• Legal fees for appeals and habeas corpus: €1,000
• Court costs and documentation: €500
• Contingency fund for unexpected legal expenses: €100

Direct Family Support — €1,500

• Transport assistance for prison visits: €500
• Emergency hygiene and basic goods kits: €1,000

Memorial do Moinho

Phase 1: Planning & Foundation - €3,000

• Community meetings to define the memorial’s identity
• Creation of a “Memory Committee” with residents
• Purchase of research materials (scanner, hard drives)
• Technical consultancy for layout and exhibit design
• High-quality printing of photos and panels
• Purchase/fabrication of display cases, shelves, and furniture

Phase 2: Collection & Content - €3,000

• “Digitization Days” for photos and documents
• Organization and storage of documents and videos of Moinho’s history
• Inauguration event for the community and press

2nd milestone — €15,000

If we reach our second milestone, we’ll be able to consolidate and maintain the Moinho Memorial with a stronger structure. We intend for the space to remain where the favela stands today, even if the surrounding area is transformed by real estate speculation. These donations will also help fund production of a professional documentary about Favela do Moinho.

Phase 3: Production & Structure — €3,000

• Production of video testimonies
• Creation of an “Affective Map” and transcription of stories
• Specialized lighting (LED spots) and signage
• Acquisition of a TV/projector and sound system
• Documentary production (production costs)

Phase 4: Launch & Future — €2,500

• Creation of social media profiles and promotion
• Creation of a “Sustainability Fund” for maintenance and future events

Moinho resisted to fires, real estate speculation and the pressure for evictions. The community put down a wall with hammers to escape the fires, a self-enpowerment act symbol of their fight. Now, we can’t let this memory go away.

Each donation strengthens the resistance.

Associação de Moradores e Comitê em Defesa da Favela do Moinho.

Contact:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]

La lucha autónoma y las mujeres

La resistencia del Moinho siempre estuvo liderada por su propia comunidad. La Asociación de Moradores, fundada en 2005, es la herramienta organizativa creada por los propios residentes para defender sus derechos en los planos jurídico y político. Gracias a esta herramienta de autoorganización, se involucraron en la resistencia frente a la represión policial, que hoy ha adquirido nuevas dimensiones con el arresto de liderazgos y una guerra de narrativas.

A lo largo de este proceso, las mujeres fueron lideresas insuperables en la primera línea. Alessandra Moja y su hija, Yasmin Moja, fueron voces públicas de la comunidad, representando a sus vecinas y vecinos —incluso durante una visita del presidente brasileño Lula, cuando se hicieron públicas las violencias sufridas—. Ambas, junto con otras nueve personas residentes del Moinho, fueron detenidas en una acción política en septiembre de 2025, en un ataque directo a la organización comunitaria. El caso, amplificado por los medios como el de la última favela en el centro de la mayor metrópolis de Brasil, se convirtió en el eje de una disputa entre dos candidaturas presidenciales para el año siguiente: Lula (PT) y el gobernador de São Paulo, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Violencia policial y fascismo brasileño

El Moinho como la Franja de Gaza de São Paulo: la violencia policial como política de Estado

La comparación del Moinho con la Franja de Gaza no es una exageración retórica; es la descripción de una realidad. Bajo el mando de Tarcísio, el Estado abandonó cualquier pretensión de política social y adoptó la táctica del asedio militarizado. La región fue transformada en un territorio ocupado, donde la población pobre es tratada no como ciudadanía, sino como enemiga a combatir.

La violencia policial no es un “efecto colateral”; es el instrumento central del proyecto. Los operativos con vehículos blindados, los intercambios diarios de balas de goma y los francotiradores en las azoteas no buscan el “control del crimen”, sino el terrorismo de Estado. El objetivo es aterrorizar a la población hasta la rendición —en este caso, el desalojo del área—.

Cada operativo es un episodio de una guerra asimétrica. De un lado, el aparato militar del Estado. Del otro, residentes, trabajadores informales y familias enteras tomadas como rehenes por un conflicto fabricado para beneficiar al mercado inmobiliario.

Esta es la esencia del gobierno de Tarcísio: limpieza social mediante dispersión coercitiva y desalojo forzado. El Moinho es el laboratorio donde se prueba, en la práctica, hasta dónde se puede llegar en la guerra contra los pobres. Cada bala de goma disparada es un mensaje a la especulación inmobiliaria: “la tierra se está despejando para ustedes”.

Mientras la especulación inmobiliaria cerca la zona con proyectos de lujo, el Estado rodea a la gente con balas de goma. Dos caras de la misma moneda: la expulsión de la clase trabajadora del centro de la ciudad. El Moinho no es una tragedia; es un proyecto. Y la violencia policial es su principal herramienta de demolición.

Cronología — Favela do Moinho

• 1980 — Construcción de las primeras casas — Subasta pública — El terreno pertenecía a la empresa Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 — Constitución de la Asociación del Moinho. Se solicita el desalojo; el proceso lo inicia la empresa Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 — Las y los residentes intentan intervenir en el proceso judicial, junto con el Escritório Modelo de la PUC (asistencia jurídica universitaria), alegando usucapión (adquisición por posesión).

2007 — Adecuación oficial de los datos jurídicos para el proceso de usucapión.

2008 — La Asociación obtiene un avance procesal que garantiza la permanencia, denominado “tutelagem antecipada de usucapião” (tutela anticipada de usucapión), otorgado por el juez federal José Marcos Lunardelli.

2011 — Un enorme incendio afecta a la mitad de la comunidad, perjudicando a unas 600 familias. Según residentes, hubo más fallecimientos que los tres oficiales. La Secretaría de Vivienda del gobierno de Gilberto Kassab prometió viviendas sociales en Ponte do Remédio y Rua Bosque, e indujo a aceptarlas a pesar de estar lejos del centro. Algunas de esas viviendas solo quedaron listas en 2024, y solo para 160 familias.

2012 — Otro incendio afecta a 80 familias, con una víctima fatal. La comunidad organiza una campaña de autoconstrucción de casas, reprimida por la GCM (policía municipal). Se producen numerosas agresiones físicas contra residentes. Se construye un muro en la entrada de la comunidad que bloquea las rutas de escape.

2013 — La comunidad construye la Casa Pública (“Casa Pública”) como espacio para reuniones y actividades, y el Parque Vermelhão (“Parque Vermelhão”).

El 12 de julio, tras una protesta encabezada por residentes, se realiza una reunión con el alcalde Fernando Haddad; se presentan las siguientes demandas: derribar el muro, conexión a la electricidad, abastecimiento y tratamiento de agua. El cuerpo de bomberos emite un informe técnico señalando que el muro pone en riesgo a las personas porque bloquea las salidas; ante el incumplimiento del alcalde, la comunidad protesta para derribar el “muro de la vergüenza”.

2014 — Participación en la 31ª Bienal de Arte de São Paulo (el mayor evento artístico del estado y uno de los más grandes de Brasil) con un proyecto de revitalización: campo de fútbol (soccer) y plantación de 1.300 árboles.

2016 — Construcción del “Cine Moinho”, centro cultural del Moinho, con apoyo del programa “VAI” de la Secretaría Municipal de Cultura. Actualmente sigue siendo la sede de la Asociación y aloja actividades como cine, talleres de grafiti, sesiones de boxeo, batallas de rap, clases de capoeira y distribución de canastas básicas.

2017 — La policía asesina al joven Leandro, de 18 años.

2022 — Tras años de lucha, la comunidad obtiene abastecimiento y tratamiento de agua en la favela.

2024

6 de julio — La Asamblea de Residentes de la Favela do Moinho es informada por el abogado de la comunidad (del Escritório Modelo de la PUC), Vitor Nery, de que se perdió la “tutela de propiedad” lograda en 2008 y que ahora el propietario del terreno es el Gobierno Federal; la favela podría ser desalojada.

6 de agosto — Se lanza un gran operativo policial, supuestamente contra el narcotráfico en el centro de São Paulo. Uno de los objetivos es la Favela do Moinho, identificada por la policía como “centro de distribución de drogas” de la región.

7 y 8 de agosto — Comienzan las presiones actuales: sin notificación legal, la CDHU (organismo estatal responsable de la urbanización) llega al Moinho para registrar a las personas residentes en “asistencia habitacional”.

22 de agosto — Residentes protestan contra la transferencia de una dependencia gubernamental a la región, junto con movimientos de vivienda del centro.

2025

Enero y febrero — La CDHU presenta un plan de traslado. No se indica adónde, ni cuándo se entregarían las viviendas, ni las condiciones financieras.

Las y los residentes cuestionan varios aspectos del plan; no hay consenso. La CDHU amenaza con iniciar las demoliciones. Celso Carvalho, director de la Secretaría Federal del Tesoro (ya que el Gobierno Federal es el propietario del terreno), afirma que sin consenso la comunidad debe presentar una contrapropuesta en la siguiente reunión.

26 de marzo — La CDHU incumple las negociaciones y pone en marcha su plan sin acuerdo de la comunidad. Comienza a citar a residentes individualmente a una oficina creada exclusivamente para el Moinho y fija un plazo hasta el 28 de marzo, dando tres días para aceptar o no la oferta.

28 de marzo — En asamblea, residentes denuncian presiones de la CDHU. La Asociación convoca una nueva asamblea para el 12 de abril y una protesta para el día 15.

15 de abril — La protesta reúne a cientos de residentes y personas solidarias y se dirige a la Cámara Municipal. La CDHU aplaza las demoliciones al día 22.

18 de abril — Por la mañana tiene lugar un operativo policial violento: irrupción en viviendas, agresiones a residentes. El gobernador Tarcísio de Freitas declara públicamente que habrá “reintegración de posesión”.

A las 11 h, la policía bloquea los accesos a la favela, levanta barricadas y bases. Se prohíbe a residentes entrar en auto o moto.

Hacia las 16 h, para contener a la policía, residentes protestan y bloquean las líneas del metro (una línea atraviesa la favela). A las 20 h, la ministra federal Esther Dweck (Ministra de Gestión e Innovación de los Servicios Públicos) solicita información clara al gobierno estatal y pide la participación del Gobierno Federal en las decisiones adoptadas en el lugar.

22 de abril — A las 4 h, el día comienza con una vigilia realizada por la Asociación y personas solidarias.

13 de mayo — En violación de un acuerdo con residentes, la CDHU, escoltada por la policía, comienza a demoler casas en la comunidad. Las personas se rebelan y son brutalmente reprimidas. Una protesta bloquea la línea férrea; la policía lanza bombas, hiere a decenas y detiene arbitrariamente a dos personas. La violencia repercute en los medios y en la política y presiona al Gobierno Federal para que tome posición.

15 de mayo — La Asociación, el gobierno estatal y el Gobierno Federal firman un acuerdo que prevé un subsidio de 250.000 R$ por familia para que puedan dejar el terreno y comprar una nueva vivienda. Antes, a las y los residentes del Moinho se les presionaba para aceptar una propuesta del gobierno de Tarcísio: una ayuda de 800 R$ y el pago de la nueva vivienda en cuotas del 20 % del salario durante 30 años.

8 de septiembre — Tras el encarcelamiento político de liderazgos de la Asociación, activistas y residentes forman el Comité en Defensa de la Favela do Moinho para retomar las tareas de la Asociación y luchar por la libertad de las 11 personas presas.

Tu donación ayudará a:

— Cubrir los costos de los procesos judiciales para garantizar los derechos de las familias.

— Crear un fondo de emergencia para familias que sufren violencia estatal y para acompañar una transición forzada.

— Producir un documental con testimonios y la historia de la lucha autónoma del Moinho.

— Crear la exposición “Memorial do Moinho” y un archivo digital de esta historia de resistencia.

Destino de los fondos

1er hito — 9.500 €

Si alcanzamos el primer hito, cubriremos los costos legales de las personas encarceladas y brindaremos apoyo a sus familias. Crearemos el “Memorial do Moinho”, un espacio público permanente con fotos y testimonios en audio y video que cuenten las historias de las lideresas de la comunidad en una exposición interactiva. Será un legado para la historia de la lucha por la vivienda y de la organización popular autónoma en Brasil. También compraremos discos duros externos y almacenamiento en línea para preservar de manera segura fotos, audios y videos que documentan décadas de lucha en la Favela do Moinho.

Servicios jurídicos esenciales — 2.000 €

— Consultas legales iniciales: 400 €

— Honorarios para apelaciones y habeas corpus: 1.000 €

— Costos judiciales y de documentación: 500 €

— Fondo de contingencia para gastos legales imprevistos: 100 €

Apoyo directo a familias — 1.500 €

— Ayuda para transporte en visitas a prisión: 500 €

— Kits de higiene y bienes básicos: 1.000 €

Memorial do Moinho

Fase 1: Diseño y bases — 1.000 €

— Reuniones comunitarias para definir la identidad del memorial

— Creación de un “Comité de la Memoria” con residentes

— Compra de materiales de investigación (escáner, discos duros)

— Asesoría técnica para el diseño y el montaje expositivo

— Impresiones fotográficas y paneles de alta calidad

— Compra/fabricación de vitrinas, estanterías y mobiliario

Fase 2: Colección y contenidos — 3.000 €

— “Jornadas de digitalización” de fotos y documentos

— Organización y archivo de documentos y videos de la historia del Moinho

— Evento de inauguración para la comunidad y la prensa

2º hito — 15.000 €

Si alcanzamos el segundo hito, podremos consolidar y mantener el Memorial do Moinho con una estructura más sólida. Queremos que el espacio permanezca donde hoy se ubica la favela, incluso si el entorno es transformado por la especulación inmobiliaria. Estas donaciones también ayudarán a financiar la producción de un documental profesional sobre la Favela do Moinho.

Fase 3: Producción y equipamiento — 3.000 €

— Producción de testimonios en video

— Creación de un “Mapa afectivo” y transcripción de relatos

— Iluminación especializada (focos LED) y señalética

— Adquisición de TV/proyector y sistema de sonido

— Producción del documental (costes de producción)

Fase 4: Lanzamiento y futuro — 2.500 €

— Creación de perfiles en redes sociales y promoción

— Creación de un “Fondo de sostenibilidad” para mantenimiento y eventos futuros

El Moinho resistió incendios, especulación inmobiliaria y presiones de desalojo. La comunidad derribó un muro a martillazos para escapar de las llamas —un acto de autoempoderamiento que se convirtió en símbolo de su lucha—. Ahora no podemos permitir que esta memoria desaparezca.

Cada donación fortalece la resistencia.

Asociación de Moradores y Comité en Defensa de la Favela do Moinho.

Contacto:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]

Der Kampf um Autonomie und Frauen

Der Widerstand des Moinho wurde stets von der eigenen Gemeinschaft angeführt. Der 2005 gegründete Bewohner:innenverband ist das von den Anwohner:innen selbst geschaffene Organisationswerkzeug, um ihre Rechte rechtlich und politisch zu verteidigen. Durch dieses Instrument der Selbstorganisation beteiligten sie sich am Widerstand gegen polizeiliche Repression, die heute neue Dimensionen angenommen hat – mit der Verhaftung von Führungspersonen und einem Kampf um die Deutungshoheit.

Im Verlauf dieses Prozesses standen die Frauen unübertroffen an vorderster Front. Alessandra Moja und ihre Tochter, Yasmin Moja, waren öffentliche Stimmen der Gemeinschaft, vertraten ihre Nachbar:innen – sogar bei einem Besuch des brasilianischen Präsidenten Lula, bei dem die erlittene Gewalt öffentlich wurde. Beide wurden zusammen mit neun weiteren Bewohner:innen des Moinho im September 2025 bei einer politischen Aktion verhaftet – ein direkter Angriff auf die Selbstorganisation der Community. Der medial aufgeladene Fall der letzten Favela im Zentrum der größten Metropole Brasiliens wurde zum Dreh- und Angelpunkt eines Schlagabtauschs zwischen zwei Präsidentschaftskandidat:innen für das kommende Jahr – Lula (PT) und dem Gouverneur von São Paulo, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Polizeigewalt und brasilianischer Faschismus

Der Moinho als Gazastreifen von São Paulo: Polizeigewalt als Staatspolitik

Der Vergleich des Moinho mit dem Gazastreifen ist keine rhetorische Übertreibung; er beschreibt eine Realität. Unter Tarcísios Führung gab der Staat jeden Anspruch auf Sozialpolitik auf und übernahm die Taktik der militarisierten Belagerung. Die Region wurde in ein besetztes Gebiet verwandelt, in dem die arme Bevölkerung nicht als Bürger:innen, sondern als zu bekämpfende Feind:innen behandelt wird.

Polizeigewalt ist kein „Nebeneffekt“; sie ist das zentrale Instrument des Projekts. Einsätze mit gepanzerten Fahrzeugen, tägliche Schüsse mit Gummigeschossen und Scharfschützen auf den Dächern zielen nicht auf „Kriminalitätsbekämpfung“, sondern auf Staatsterror. Das Ziel ist, die Bevölkerung so zu terrorisieren, dass Kapitulation – hier: die Räumung des Gebiets – zur einzigen Option wird.

Jeder Einsatz ist eine Episode eines asymmetrischen Krieges. Auf der einen Seite der militärische Apparat des Staates. Auf der anderen Seite Bewohner:innen, informelle Arbeiter:innen und ganze Familien, die von einem konstruierten Konflikt als Geiseln gehalten werden – zum Nutzen des Immobilienmarktes.

Das ist das Wesen der Regierung Tarcísio: soziale Säuberung durch Zwangsverdrängung und erzwungene Räumung. Der Moinho ist das Labor, in dem praktisch erprobt wird, wie weit man im Krieg gegen die Armen gehen kann. Jeder abgefeuerte Gummischuss ist eine Botschaft an die Immobilienspekulation: „Das Land wird für euch freigeräumt.“

Während die Immobilienspekulation das Gebiet mit Luxusprojekten einkreist, umzingelt der Staat die Menschen mit Gummigeschossen. Zwei Seiten derselben Medaille: die Vertreibung der Arbeiterklasse aus dem Stadtzentrum. Der Moinho ist keine Tragödie; er ist ein Projekt. Und Polizeigewalt ist sein vorrangiges Abbruchwerkzeug.

Zeitleiste — Favela do Moinho

1980 – Bau der ersten Häuser – Öffentliche Versteigerung – Das Grundstück gehörte der Gesellschaft Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 – Gründung des Bewohner:innenverbands des Moinho. Eine Räumung wird beantragt; Verfahren durch die Firma Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 – Bewohner:innen versuchen mit Unterstützung des „Escritório Modelo“ der PUC-Universität (Rechtsberatung) in das Verfahren einzutreten und berufen sich auf Ersitzung (Usucapião).

2007 – Offizielle Anpassung der juristischen Daten für das Usucapião-Verfahren.

2008 – Der Verband erlangt einen prozessualen Fortschritt, der den Verbleib garantiert („tutelagem antecipada de usucapião“ – vorläufige Eigentumstutelle), gewährt vom Bundesrichter José Marcos Lunardelli.

2011 – Ein gewaltiger Brand erfasst die Hälfte der Community und betrifft rund 600 Familien. Nach Angaben der Bewohner:innen gab es mehr Tote als die offizielle Zahl von drei. Das Wohnungsministerium des Staates unter Bürgermeister Gilberto Kassab versprach Sozialwohnungen in Ponte do Remédio und an der Rua Bosque und drängte Bewohner:innen, diese – trotz großer Entfernung zum Zentrum – anzunehmen. Einige dieser Wohnungen wurden erst 2024 fertiggestellt, und nur für 160 Familien.

2012 – Ein weiterer Brand trifft 80 Familien, ein Todesopfer. Daraufhin organisiert die Community eine Kampagne zum Wiederaufbau von Häusern; die städtische Polizei (GCM) unterdrückt dies gewaltsam. Es kommt zu zahlreichen körperlichen Übergriffen. Am Eingang der Favela wird eine Mauer errichtet, die Fluchtwege blockiert.

2013 – Die Community baut die „Casa Pública“ (öffentliches Haus) als Raum für Versammlungen und öffentliche Aktivitäten sowie den "Parque Vermelhão“.

Am 12. Juli, nach einer von Bewohner:innen angeführten Demonstration, kommt es zu einer Sitzung mit Bürgermeister Fernando Haddad; Forderungen: Abriss der Mauer, Anschluss an Stromversorgung, Wasserversorgung und -aufbereitung. Die Feuerwehr stellt in einem technischen Bericht fest, dass die Mauer die Bewohner:innen gefährdet, weil sie Fluchtwege blockiert. Da der Bürgermeister sein Versprechen nicht einhält, protestiert die Community und reißt die „Mauer der Schande“ nieder.

2014 – Teilnahme an der 31. Kunstbiennale von São Paulo (größtes Kunstevent des Bundesstaates, eines der größten Brasiliens) mit einem Revitalisierungsprojekt: Fußballplatz (Soccer Field) und Pflanzung von 1.300 Bäumen.

2016 – Bau des Kulturzentrums „Cine Moinho“ mit Unterstützung des Programms „VAI“ des städtischen Kultursekretariats. Es ist bis heute der Sitz des Verbands und beherbergt Aktivitäten wie Kino, Graffiti-Workshops, Boxeinheiten, Rap-Battles, Capoeira-Kurse und die Ausgabe von Grundnahrungsmittelpaketen.

2017 – Die Polizei ermordet den 18-jährigen Bewohner Leandro.

2022 – Nach jahrelangem Kampf erhält die Community Wasserversorgung und -aufbereitung in der Favela.

2024

6 Juli – Die Bewohner:innenversammlung des Moinho wird von dem Community-Anwalt (PUC „Escritório Modelo“) Vitor Nery darüber informiert, dass die 2008 erlangte „Eigentumstutelle“ verloren ist und der Bund jetzt Eigentümer des Grundstücks ist; die Favela könnte geräumt werden.

6 August – Große Polizeioperation angeblich gegen den Drogenhandel im Zentrum von São Paulo; eines der Ziele ist die Favela do Moinho, von der Polizei als „Drogendrehkreuz“ der Region bezeichnet.

7 und 8. August – Beginn des aktuellen Drucks: ohne rechtliche Vorankündigung kommt die CDHU (staatliche Wohnungsbehörde) in die Favela, um Bewohner:innen für „Wohnungshilfe“ zu registrieren.

22 August – Bewohner:innen protestieren gegen die Verlegung einer staatlichen Behörde in die Region – gemeinsam mit stadtweiten Wohnungsbewegungen.

2025

Januar/Februar – Die CDHU legt einen Umsiedlungsplan vor. Weder Zielort noch Zeitpunkt der Wohnungsübergabe oder finanzielle Bedingungen werden benannt.

Bewohner:innen stellen zahlreiche Punkte des Plans in Frage; es gibt keinen Konsens. Die CDHU droht, mit Abrissen zu beginnen. Celso Carvalho, Direktor des Bundesfinanzministeriums (als Bundeseigentümer des Grundstücks), sagt, ohne Konsens müsse die Community beim nächsten Treffen einen Gegenvorschlag vorlegen.

26. März – Die CDHU hält sich nicht an die Verhandlungen und startet ihren Plan ohne Zustimmung der Community. Bewohner:innen werden einzeln in ein eigens für den Moinho eingerichtetes Büro bestellt; Frist bis 28. März – drei Tage, um das Angebot anzunehmen oder abzulehnen.

28. März – In der Versammlung berichten Bewohner:innen über Druck durch die CDHU. Der Verband beruft eine neue Versammlung für den 12. April und eine Demonstration am 15. April ein.

15. April – Hunderte Bewohner:innen und Unterstützer:innen demonstrieren und ziehen zum Stadtrat. Die CDHU verschiebt Abrisse auf den 22.

18. April – Am Morgen eine gewaltsame Polizeiaktion: Hausdurchsuchungen, Übergriffe auf Bewohner:innen. Gouverneur Tarcísio de Freitas kündigt öffentlich eine Räumung an.

Gegen 11 Uhr blockiert die Polizei die Eingänge zur Favela, errichtet Barrikaden und Stützpunkte. Bewohner:innen dürfen nicht mehr mit Auto oder Motorrad hinein.

Gegen 16 Uhr protestieren Bewohner:innen zur Eindämmung der Polizei und blockieren die U-Bahn-Linien (eine Linie verläuft durch die Favela). Um 20 Uhr fordert die Bundesministerin Esther Dweck (Ministerin für Management und Innovation öffentlicher Dienste) klare Informationen von der Landesregierung und die Beteiligung der Bundesregierung an den vor Ort getroffenen Entscheidungen.

22 April – Ab 4 Uhr morgens beginnt der Tag mit einer Wache des Verbands und von Unterstützer:innen.

13 Mai – Unter Bruch einer Vereinbarung mit den Bewohner:innen beginnt die CDHU, von der Polizei eskortiert, Häuser in der Community abzureißen. Bewohner:innen leisten Widerstand und werden brutal niedergeschlagen. Eine Demonstration blockiert die Bahnlinie; die Polizei wirft Granaten, verletzt Dutzende Menschen und nimmt willkürlich zwei Personen fest. Die Gewalt löst mediale und politische Reaktionen aus und erhöht den Druck auf die Bundesregierung, Stellung zu beziehen.

15 Mai – Der Verband, die Landesregierung und die Bundesregierung unterzeichnen eine Vereinbarung über einen Zuschuss von 250.000 R$ pro Familie, damit diese das Grundstück verlassen und neuen Wohnraum erwerben kann. Zuvor waren Bewohner:innen vom Tarcísio-Plan unter Druck gesetzt worden: 800 R$ Beihilfe und Ratenzahlungen von 20 % des Einkommens über 30 Jahre.

8 September – Nach der politischen Inhaftierung von Verbandsführer:innen bilden Aktivist:innen und Bewohner:innen das „Komitee zur Verteidigung der Favela do Moinho“, um die Aufgaben des Verbands fortzuführen und für die Freiheit der 11 Gefangenen zu kämpfen.

Ihre Spende hilft dabei:

— die Kosten der Gerichtsverfahren zu decken, um die Rechte der Familien zu sichern;

— einen Notfallfonds für Familien einzurichten, die von staatlicher Gewalt betroffen sind, und eine erzwungene Übergangsphase abzufedern;

— einen Dokumentarfilm mit Zeug:innenberichten und der Geschichte des selbstorganisierten Kampfes des Moinho zu produzieren;

— die Ausstellung „Memorial do Moinho“ und ein digitales Archiv dieser Widerstandsgeschichte zu schaffen.

Wofür die Mittel verwendet werden

Zielmarke — 9.500 €

Wenn wir die erste Zielmarke erreichen, decken wir die Rechtskosten der Inhaftierten und unterstützen ihre Familien. Wir schaffen das „Memorial do Moinho“, einen dauerhaften öffentlichen Ort mit Fotos sowie Audio- und Videoberichten, die die Geschichten der weiblichen Führungspersonen der Community in einer interaktiven Ausstellung erzählen. Es wird ein Vermächtnis für die Geschichte des Wohnkampfes und der autonomen Volksorganisation in Brasilien. Außerdem kaufen wir externe Festplatten und Online-Speicher, um Foto-, Audio- und Videoaufnahmen aus Jahrzehnten des Kampfes sicher zu bewahren.

Unverzichtbare Rechtsleistungen — 2.000 €

— Erste Rechtsberatungen: 400 €

— Gebühren für Berufungen und Habeas-Corpus-Anträge: 1.000 €

— Gerichts- und Dokumentationskosten: 500 €

— Rücklage für unvorhergesehene Rechtsausgaben: 100 €

Direkte Familienunterstützung — 1.500 €

— Fahrtkostenhilfe für Gefängnisbesuche: 500 €

— Notfall-Hygiene- und Grundversorgungspakete: 1.000 €

Memorial do Moinho

Phase 1: Planung & Grundlagen — 1.000 €

— Community-Treffen zur Definition der Identität des Memorials

— Einrichtung eines „Erinnerungskomitees“ mit Bewohner:innen

— Anschaffung von Forschungsmaterial (Scanner, Festplatten)

— Fachliche Beratung für Layout und Ausstellungsgestaltung

— Hochwertige Fotoabzüge und Infotafeln

— Anschaffung/Herstellung von Vitrinen, Regalen und Mobiliar

Phase 2: Sammlung & Inhalte — 3.000 €

— „Digitalisierungstage“ für Fotos und Dokumente

— Ordnung und Archivierung von Dokumenten und Videos zur Geschichte des Moinho

— Eröffnungsveranstaltung für Community und Presse

Zielmarke — 15.000 €

Wenn wir die zweite Zielmarke erreichen, können wir das Memorial do Moinho strukturell festigen und unterhalten. Der Raum soll – selbst bei Aufwertung und Verdrängungsdruck – am heutigen Standort der Favela erhalten bleiben. Die Spenden finanzieren zudem die Produktion eines professionellen Dokumentarfilms über die Favela do Moinho.

Phase 3: Produktion & Ausstattung — 3.000 €

— Produktion gefilmter Zeug:innenberichte

— Erstellung einer „Affektiven Karte“ und Transkription der Erzählungen

— Spezielle Beleuchtung (LED-Spots) und Beschilderung

— Anschaffung eines Fernsehers/Projektors und eines Soundsystems

— Dokumentarfilmproduktion (Produktionskosten)

Phase 4: Launch & Zukunft — 2.500 €

— Aufbau von Social-Media-Profilen und Öffentlichkeitsarbeit

— Einrichtung eines „Nachhaltigkeitsfonds“ für Unterhalt und künftige Veranstaltungen

Der Moinho hat Bränden, Immobilienspekulation und Räumungsdruck standgehalten. Die Community schlug mit Hämmern eine Mauer ein, um den Flammen zu entkommen – ein Akt der Selbstermächtigung, der zum Symbol ihres Kampfes wurde. Diese Erinnerung darf jetzt nicht ausgelöscht werden.

Jede Spende stärkt den Widerstand.

Bewohner:innenverband und Komitee zur Verteidigung der Favela do Moinho

Kontakt:

Instagram: @faveladomoinho

E-Mail: [email protected]

Autonomna borba i žene

Otpor u Moinhu uvijek je predvodila sama zajednica. Udruga stanara, osnovana 2005., organizacijski je alat koji su sami stanovnici stvorili kako bi svoje pravo branili pravno i politički. Upravo zahvaljujući toj autoorganizaciji uključili su se u otpor policijskoj represiji, koja je danas poprimila nove dimenzije — s uhićenjima lidera i ratom narativa.

Tijekom tog procesa žene su bile nenadmašne predvodnice na prvoj liniji. Alessandra Moja i njezina kći, Yasmin Moja, bile su javni glas zajednice, zastupajući susjede — čak i tijekom posjeta brazilskog predsjednika Lule, kada je nasilje nad stanovnicima postalo javno. Obje su, zajedno s još devetero stanovnika Moinhoa, uhićene u političkoj akciji u rujnu 2025., kao izravan napad na organizaciju zajednice. Slučaj, koji su mediji isticali kao priču o posljednjoj faveli u središtu najveće brazilske metropole, postao je središte sukoba između dvaju predsjedničkih kandidata za iduću godinu — Lule (PT) i guvernera države São Paulo, Tarcísija de Freitasa (Republicanos).

Policijsko nasilje i brazilski fašizam

Moinho kao “Pojas Gaze“ São Paula: policijsko nasilje kao državna politika

Usporedba Moinhoa s Pojasom Gaze nije retoričko pretjerivanje; to je opis stvarnosti. Pod Tarcísijevim vodstvom država je napustila svaki privid socijalne politike i usvojila taktiku militarizirane opsade. Regija je pretvorena u okupirani teritorij, gdje se siromašno stanovništvo ne tretira kao građani, nego kao neprijatelji koje treba suzbiti.

Policijsko nasilje nije „nuspojava“; ono je središnji instrument projekta. Operacije s oklopnim vozilima, svakodnevne razmjene gumenih metaka i snajperisti na krovovima nisu usmjereni na „suzbijanje kriminala“, već na državni teror. Cilj je zastrašiti stanovništvo do predaje — u ovom slučaju, do napuštanja područja.

Svaka je operacija epizoda asimetričnog rata. S jedne strane, državni vojni aparat. S druge, stanovnici, radnici neformalnog sektora i čitave obitelji uzete za taoce u iskonstruiranom sukobu osmišljenom u korist tržišta nekretnina.

To je bit Tarcísijeve vlade: socijalno „čišćenje“ prisilnim raseljavanjem i deložacijom. Moinho je laboratorij u kojem se u praksi ispituje koliko daleko se može ići u ratu protiv siromašnih. Svaki ispaljeni gumeni metak poruka je nekretninskoj špekulaciji: „zemljište se raščišćava za vas“.

Dok špekulacija nekretninama obavija područje luksuznim projektima, država okružuje ljude gumenim mecima. Dvije strane iste medalje: istiskivanje radničke klase iz gradskog središta. Moinho nije tragedija; to je projekt. A policijsko nasilje njegov je glavni alat rušenja.

Kronologija — Favela do Moinho

1980 — Izgrađene prve kuće — Javna dražba — Zemljište je pripadalo tvrtki Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 — Osniva se Udruga Moinho. Podnosi se zahtjev za deložaciju; postupak vodi tvrtka Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 — Stanovnici pokušavaju ući u sudski postupak uz pravnu podršku PUC-ova „Escritório Modelo“, pozivajući se na dosjelost (usucapião).

2007 — Službeno usklađivanje pravnih podataka za postupak dosjelosti.

2008 — Udruga postiže procesni iskorak koji jamči ostanak, tzv. „tutelagem antecipada de usucapião“ (privremena tutela dosjelosti), koju dodjeljuje savezni sudac José Marcos Lunardelli.

2011 — Ogroman požar zahvaća polovicu zajednice, pogođeno je oko 600 obitelji. Prema stanovnicima, broj poginulih bio je veći od službeno prijavljena tri smrtna slučaja. Državno tajništvo za stanovanje u vladi Gilberta Kassaba obećava socijalne stanove u Ponte do Remédio i Rua Bosque te upućuje stanovnike da ih prihvate, iako su daleko od centra. Neki od tih stanova gotovi su tek 2024., i to za samo 160 obitelji.

2012 — Još jedan požar pogađa 80 obitelji, s jednom smrtno stradalom osobom. Zajednica organizira kampanju samogradnje kuća, koju potiskuje GCM (gradska straža/policija). Zabilježeno je mnogo fizičkih napada na stanovnike. Na ulazu u zajednicu gradi se zid koji blokira evakuacijske rute.

2013 — Zajednica gradi Casa Pública ("Javna kuća“) kao prostor za sastanke i javne aktivnosti te Parque Vermelhão (“Crveni park“).

12. srpnja — Nakon prosvjeda koji su vodili stanovnici održan je sastanak s gradonačelnikom Ferdinandom Haddadom, na kojem su izneseni zahtjevi: rušenje zida, priključak na električnu energiju, opskrbu i obradu vode. Vatrogasci izdaju tehničko izvješće da zid ugrožava stanovnike jer blokira izlaze; kako gradonačelnik ne ispunjava obećanje, zajednica izlazi u novi prosvjed i ruši “Zid srama“.

2014 — Sudjelovanje na 31. Bijenalu umjetnosti u São Paulu (najveći umjetnički događaj u državi i jedan od najvećih u Brazilu) s projektom revitalizacije: nogometno igralište i sadnja 1.300 stabala.

2016 — Izgradnja Cine Moinho, kulturnog centra Moinhoa, uz potporu programa “VAI“ Gradskog tajništva za kulturu. I danas ondje djeluje sjedište Udruge, uz aktivnosti poput kina, radionica grafita, boksa, rap-borbi, satova capoeire i podjele osnovnih prehrambenih paketa.

2017 — Policija ubija stanovnika Leandra, starog 18 godina.

2022 — Nakon godina borbe zajednica dobiva vodoopskrbu i obradu vode u faveli.

2024

6. srpnja — Skupštinu stanovnika Moinhoa odvjetnik zajednice (PUC-ov Escritório Modelo) Vitor Nery obavještava da je izgubljena „tutela vlasništva“ iz 2008. te da je vlasnik zemljišta sada Savezna vlada; favela bi mogla biti deložirana.

6. kolovoza — Pokreće se velika policijska operacija, navodno protiv trgovine drogom u centru São Paula. Jedna od meta je Favela do Moinho, koju policija označava kao „distribucijski centar droge“ u regiji.

7. i 8. kolovoza — Počinju aktualni pritisci: bez ikakve pravne obavijesti CDHU (državno tijelo za urbanizaciju) dolazi u Moinho kako bi stanovnike registrirao za „stambenu pomoć“.

22. kolovoza — Stanovnici prosvjeduju protiv premještanja državnog ureda u regiju, zajedno s pokretima za stanovanje iz centra.

2025

siječanj – veljača — CDHU predstavlja plan preseljenja. Ne navodi gdje, kada će se stanovi isporučiti niti financijske uvjete.

Stanovnici propituju više aspekata plana te ne postižu konsenzus. CDHU prijeti da će započeti rušenja. Celso Carvalho, direktor Saveznog tajništva riznice (budući da je savezna vlada vlasnik zemljišta), kaže da u nedostatku konsenzusa stanovnici trebaju iznijeti protuprijedlog na sljedećem sastanku.

26. ožujka — CDHU krši pregovore i pokreće plan bez dogovora sa zajednicom. Pojedinačno poziva stanovnike u ured otvoren isključivo za Moinho te postavlja rok 28. ožujka — zajednica ima tri dana da prihvati ponudu ili ne.

28. ožujka — Na Skupštini stanovnici prijavljuju pritiske CDHU-a. Udruga saziva novu Skupštinu za 12. travnja i prosvjed za 15. travnja.

15. travnja — Prosvjed okuplja stotine stanovnika i podržavatelja te odlazi do Gradskog vijeća. CDHU tada odgađa rušenja do 22. travnja.

18. travnja — Ujutro se odvija nasilna policijska operacija: upadi u kuće, napadi na stanovnike. Državni guverner Tarcísio de Freitas javno najavljuje da će doći do „reintegracije posjeda“.

Do 11:00 policija blokira ulaze u favelu, postavlja barikade i baze. Stanovnicima zabranjuje ulaz automobilima i motociklima.

Oko 16:00, kako bi zaustavili policiju, stanovnici prosvjeduju i blokiraju pruge podzemne željeznice (jedna linija prolazi kroz favelu). Do 20:00, savezna ministrica Esther Dweck (ministrica za upravljanje i inovacije javnih službi Brazila) traži od državne vlade jasne informacije i uključenje savezne vlade u odluke na terenu.

22. travnja — Od 04:00 dan počinje dežurstvom koje organiziraju Udruga i podržavatelji.

13. svibnja — Kršeći dogovor sa stanovnicima, CDHU, uz policijsku pratnju, počinje rušiti kuće u zajednici. Stanovnici se bune i policija ih brutalno potiskuje. Prosvjed blokira željezničku prugu; policija baca eksplozivne naprave, ozljeđuje desetke ljudi i proizvoljno uhićuje dvoje. Nasilje dobiva medijsku i političku pozornost i vrši pritisak na saveznu vladu da zauzme stav.

15. svibnja — Udruga, državna i savezna vlada potpisuju sporazum koji predviđa subvenciju od 250.000 R$ po obitelji kako bi mogle napustiti zemljište i kupiti novi dom. Prije toga, stanovnike Moinhoa prisiljavalo se da prihvate prijedlog Tarcísijeve vlade: pomoć od 800 R$ i otplatu novog stanovanja u rata­ma od 20 % plaće tijekom 30 godina.

8. rujna — Nakon političkog pritvaranja čelnika Udruge, aktivisti i stanovnici osnivaju Odbor za obranu favele do Moinho kako bi preuzeli zadaće Udruge i borili se za slobodu 11 zatočenih.

Vaša će donacija pomoći da se:

— Pokriju troškovi pravnih postupaka radi jamčenja prava obitelji.

— Ustrojí hitni fond za obitelji pogođene državnim nasiljem i za prisilnu tranziciju.

— Proizvede dokumentarni film s iskazima i pričom o autonomnoj borbi Moinhoa.

— Ostvari izložba “Memorial do Moinho“ i digitalni arhiv ove povijesti otpora.

Na što će novac biti utrošen

1. prag — 9.500 €

Ako dosegnemo prvi prag, pokrit ćemo pravne troškove zatočenih i pružiti potporu njihovim obiteljima. Uspostavit ćemo “Memorial do Moinho“, trajan javni prostor s fotografijama te audio i video svjedočanstvima koja pričaju priče žena liderica zajednice kroz interaktivnu izložbu. To će biti ostavština za povijest borbe za stanovanje i autonomnu pučku organizaciju u Brazilu. Kupit ćemo i vanjske diskove te online pohranu kako bismo sigurno sačuvali fotografije, audio i video zapise koji dokumentiraju desetljeća borbe u Faveli do Moinho.

1. Neophodne pravne usluge — 2.000 €

— Početna pravna savjetovanja: 400 €

— Odvjetničke pristojbe za žalbe i habeas corpus: 1.000 €

— Sudski troškovi i dokumentacija: 500 €

— Pričuva za nepredviđene pravne izdatke: 100 €

2. Izravna potpora obiteljima — 1.500 €

— Pomoć za prijevoz pri posjetima zatvoru: 500 €

— Higijenski i osnovni paketi pomoći: 1.000 €

Memorial do Moinho

Faza 1: Planiranje i temelji — 1.000 €

— Zajednički sastanci za definiranje identiteta memorijala

— Osnivanje “Odbora za sjećanje“ sa stanovnicima

— Kupnja istraživačke opreme (skener, diskovi)

— Tehničko savjetovanje za postav i dizajn izložbe

— Kvalitetni ispisi fotografija i panoi

— Nabava/izrada vitri­na, polica i namještaja

Faza 2: Zbirka i sadržaji — 3.000 €

— “Dani digitalizacije“ fotografija i dokumenata

— Organizacija i pohrana dokumenata i videa povijesti Moinhoa

— Svečano otvaranje za zajednicu i medije

2. prag — 15.000 €

Ako dosegnemo drugi prag, moći ćemo učvrstiti i održavati Memorial do Moinho stabilnijom strukturom. Namjera je da prostor ostane ondje gdje je favela danas, čak i ako okolno područje promijeni nekretninska špekulacija. Donacije će pomoći i u financiranju produkcije profesionalnog dokumentarca o Faveli do Moinho.

Faza 3: Produkcija i oprema — 3.000 €

— Snimanje video svjedočanstava

— Izrada “Afektiv­ne karte“ i transkripcija priča

— Specijalna rasvjeta (LED reflektori) i signalizacija

— Nabava TV-a/projektora i zvučnog sustava

— Produkcijski troškovi dokumentarca

Faza 4: Lansiranje i budućnost — 2.500 €

— Otvaranje profila na društvenim mrežama i promocija

— Uspostava “Fonda održivosti“ za održavanje i buduće događaje

Moinho je odolio požarima, špekulaciji nekretninama i pritiscima deložacije. Zajednica je maljevima srušila zid kako bi pobjegla od plamena — čin osnaživanja koji je postao simbol borbe. Sada ne smijemo dopustiti da ta memorija nestane.

Svaka donacija jača otpor.

Udruga stanovnika i Odbor za obranu favele do Moinho.

Kontakt:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]

Ο αυτόνομος αγώνας και οι γυναίκες

Η αντίσταση της Moinha καθοδηγούνταν πάντα από την ίδια την κοινότητα. Ο Σύνδεσμος Κατοίκων, που ιδρύθηκε το 2005, είναι ένα οργανωτικό εργαλείο που δημιούργησαν οι ίδιοι οι κάτοικοι για να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους σε νομικό και πολιτικό επίπεδο. Μέσω αυτού του εργαλείου αυτοοργάνωσης, συμμετείχαν στην αντίσταση κατά της αστυνομικής καταστολής, η οποία τώρα έχει λάβει νέες διαστάσεις, με τις συλλήψεις ηγετικών προσωπικοτήτων και τον πόλεμο των αφηγήσεων.

Στη διάρκεια αυτής της πορείας, οι γυναίκες υπήρξαν απαράμιλλες ηγέτιδες στην πρώτη γραμμή. Η Alessandra Moja και η κόρη της, Yasmin Moja, υπήρξαν δημόσιες φωνές της κοινότητας, εκπροσωπώντας τις/τους γειτόνισσες/ες τους — ακόμη και κατά την επίσκεψη του προέδρου της Βραζιλίας, Λούλα, όπου η ασκηθείσα βία έγινε δημόσια γνωστή. Και οι δύο, μαζί με άλλες/ους εννέα κατοίκους του Moinho, συνελήφθησαν σε πολιτική επιχείρηση τον Σεπτέμβριο του 2025, σε μια άμεση επίθεση κατά της κοινοτικής οργάνωσης. Η πολύ προβεβλημένη από τα μέσα υπόθεση της τελευταίας φαβέλας στο κέντρο της μεγαλύτερης μητρόπολης της Βραζιλίας έγινε ο άξονας αντιπαράθεσης ανάμεσα σε δύο υποψηφίους για την προεδρία του επόμενου έτους — τον Λούλα (PT) και τον κυβερνήτη του Σάο Πάολο, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Αστυνομική βία και βραζιλιάνικος φασισμός

Το Moinho ως «Λωρίδα της Γάζας» του Σάο Πάολο: η αστυνομική βία ως κρατική πολιτική

Η σύγκριση του Moinho με τη Λωρίδα της Γάζας δεν είναι ρητορική υπερβολή· είναι περιγραφή πραγματικότητας. Υπό την καθοδήγηση του Tarcísio, το Κράτος εγκατέλειψε κάθε προσχήμα κοινωνικής πολιτικής και υιοθέτησε την τακτική της στρατιωτικοποιημένης πολιορκίας. Η περιοχή μετατράπηκε σε κατεχόμενη ζώνη, όπου ο φτωχός πληθυσμός αντιμετωπίζεται όχι ως πολίτες, αλλά ως εχθροί προς καταπολέμηση.

Η αστυνομική βία δεν είναι «παράπλευρη απώλεια»· είναι το κεντρικό εργαλείο του σχεδίου. Οι επιχειρήσεις με τεθωρακισμένα, οι καθημερινοί πυροβολισμοί με λαστιχένιες σφαίρες και οι ελεύθεροι σκοπευτές στις ταράτσες δεν στοχεύουν στον «έλεγχο του εγκλήματος», αλλά στον κρατικό τρόμο. Ο στόχος είναι να τρομοκρατηθεί ο πληθυσμός μέχρι την παράδοση — εν προκειμένω, την εκκένωση της περιοχής.

Κάθε επιχείρηση είναι ένα επεισόδιο ασύμμετρου πολέμου. Από τη μία, ο στρατιωτικός μηχανισμός του Κράτους. Από την άλλη, κάτοικοι, άτυπα εργαζόμενοι και ολόκληρες οικογένειες που κρατούνται όμηροι από μια κατασκευασμένη σύγκρουση, σχεδιασμένη προς όφελος της αγοράς ακινήτων.

Αυτή είναι η ουσία της κυβέρνησης Tarcísio: κοινωνική «εκκαθάριση» μέσω καταναγκαστικής διασποράς και αναγκαστικών εξώσεων. Το Moinho είναι το εργαστήριο όπου δοκιμάζεται στην πράξη μέχρι πού μπορούν να φτάσουν στον πόλεμο κατά των φτωχών. Κάθε λαστιχένια σφαίρα είναι μήνυμα προς τη χρηματοπιστωτική/κτηματομεσιτική κερδοσκοπία: «η γη καθαρίζεται για εσάς».

Ενώ η κτηματική κερδοσκοπία περικυκλώνει την περιοχή με πολυτελή έργα, το Κράτος περικυκλώνει τους ανθρώπους με λαστιχένιες σφαίρες. Δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: ο εκτοπισμός της εργατικής τάξης από το κέντρο της πόλης. Το Moinho δεν είναι τραγωδία· είναι σχέδιο. Και η αστυνομική βία είναι το κύριο εργαλείο κατεδάφισής του.

Χρονολόγιο — Favela do Moinho

1980 — Χτίζονται τα πρώτα σπίτια — Δημόσιος πλειστηριασμός — Το οικόπεδο ανήκε στην εταιρεία Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 — Ιδρύεται ο Σύλλογος του Moinho. Ζητείται έξωση· η διαδικασία κινείται από την Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 — Οι κάτοικοι επιχειρούν, με το Escritório Modelo του Πανεπιστημίου PUC (πανεπιστημιακή νομική υποστήριξη), να παρέμβουν στη δικαστική διαδικασία, επικαλούμενοι χρησικτησία.

2007 — Επίσημη ευθυγράμμιση των νομικών δεδομένων για τη διαδικασία χρησικτησίας.

2008 — Ο Σύλλογος εξασφαλίζει δικονομική πρόοδο που εγγυάται την παραμονή («tutelagem antecipada de usucapião» — προσωρινή δικαστική προστασία υπέρ της χρησικτησίας), που παραχωρεί ο ομοσπονδιακός δικαστής José Marcos Lunardelli.

2011 — Τεράστια πυρκαγιά πλήττει τη μισή κοινότητα, επηρεάζοντας περίπου 600 οικογένειες. Σύμφωνα με τις/τους κατοίκους, οι νεκροί ήταν περισσότεροι από τους τρεις επίσημα καταγεγραμμένους. Η Κρατική Γραμματεία Στέγασης της κυβέρνησης Gilberto Kassab υποσχέθηκε κοινωνικές κατοικίες στις περιοχές Ponte do Remédio και Rua Bosque και ώθησε τις/τους κατοίκους να τις αποδεχθούν, παρότι μακριά από το κέντρο. Μερικές από αυτές παραδόθηκαν μόλις το 2024, και μόνο σε 160 οικογένειες.

2012 — Νέα πυρκαγιά πλήττει 80 οικογένειες, με ένα θανατηφόρο θύμα. Η κοινότητα οργανώνει εκστρατεία αυτοκατασκευής νέων σπιτιών, την οποία καταστέλλει η Δημοτική Φρουρά (GCM). Σημειώνονται πολυάριθμες σωματικές επιθέσεις εναντίον κατοίκων. Χτίζεται τοίχος στην είσοδο της κοινότητας που μπλοκάρει τις οδούς διαφυγής.

2013 — Η κοινότητα χτίζει την «Casa Pública» (Δημόσιο Σπίτι), χώρο συνελεύσεων και δημόσιων δραστηριοτήτων, και το «Parque Vermelhão».

Στις 12 Ιουλίου, μετά από διαδήλωση των κατοίκων, πραγματοποιείται συνάντηση με τον δήμαρχο Fernando Haddad και παρουσιάζονται τα αιτήματα: κατεδάφιση του τοίχου, σύνδεση στο ρεύμα, υδροδότηση και επεξεργασία νερού. Οι πυροσβέστες εκδίδουν τεχνική έκθεση που αναφέρει ότι ο τοίχος θέτει σε κίνδυνο τις/τους κατοίκους επειδή μπλοκάρει τις εξόδους· μπροστά στην αθέτηση της υπόσχεσής του, η κοινότητα διαδηλώνει για να ρίξει το «Τείχος της Ντροπής».

2014 — Συμμετοχή στην 31η Μπιενάλε Τεχνών του Σάο Πάολο (το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό γεγονός της πολιτείας και ένα από τα μεγαλύτερα της Βραζιλίας) με έργο αναζωογόνησης: γήπεδο ποδοσφαίρου (soccer) και φύτευση 1.300 δέντρων.

2016 — Izgradnja Cine Moinho, kulturnog centra Moinhoa, uz potporu programa “VAI“ Gradskog tajništva za kulturu. I danas ondje djeluje sjedište Udruge, uz aktivnosti poput kina, radionica grafita, boksa, rap-borbi, satova capoeire i podjele osnovnih prehrambenih paketa.

2017 — Η αστυνομία δολοφονεί τον κάτοικο Leandro, 18 ετών.

2022 — Μετά από χρόνια αγώνα, η κοινότητα αποκτά υδροδότηση και επεξεργασία νερού στη φαβέλα.

2024

6 Ιουλίου — Η Συνέλευση Κατοίκων της Favela do Moinho ενημερώνεται από τον δικηγόρο της κοινότητας (από το Escritório Modelo της PUC), Vitor Nery, ότι χάθηκε η «δικαστική προστασία ιδιοκτησίας» του 2008 και ότι πλέον ιδιοκτήτης της γης είναι η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση· η φαβέλα ενδέχεται να εκκενωθεί.

6 Αυγούστου — Εκκινεί μεγάλη αστυνομική επιχείρηση, υποτίθεται κατά της διακίνησης ναρκωτικών στο κέντρο του Σάο Πάολο. Ένας από τους στόχους είναι η Favela do Moinho, που χαρακτηρίζεται από την αστυνομία ως «κέντρο διανομής ναρκωτικών» της περιοχής.

7–8 Αυγούστου — Αρχίζουν οι τωρινές πιέσεις: χωρίς νομική ειδοποίηση, η CDHU (κρατικός φορέας αστικοποίησης) προσέρχεται στο Moinho για να καταγράψει τις/τους κατοίκους σε «στεγαστική βοήθεια».

22 Αυγούστου — Οι κάτοικοι διαδηλώνουν ενάντια στη μεταφορά κρατικής υπηρεσίας στην περιοχή, μαζί με κινήματα στέγασης του κέντρου.

2025

Ιανουάριος–Φεβρουάριος — Η CDHU παρουσιάζει σχέδιο μετεγκατάστασης. Δεν αναφέρεται πού, πότε θα παραδοθούν οι κατοικίες ούτε οι οικονομικοί όροι.

Οι κάτοικοι αμφισβητούν πολλές πτυχές του σχεδίου· δεν υπάρχει συναίνεση. Η CDHU απειλεί ότι θα ξεκινήσει τις κατεδαφίσεις. Ο Celso Carvalho, διευθυντής της Ομοσπονδιακής Γραμματείας Θησαυροφυλακίου (καθότι ομοσπονδιακός ιδιοκτήτης της γης), δηλώνει ότι χωρίς συναίνεση οι κάτοικοι πρέπει να παρουσιάσουν αντιπρόταση στην επόμενη συνάντηση.

26 Μαρτίου — Η CDHU δεν τηρεί τις διαπραγματεύσεις και αρχίζει το σχέδιο χωρίς συμφωνία της κοινότητας. Καλεί μεμονωμένα τις/τους κατοίκους σε γραφείο αποκλειστικά για το Moinho και θέτει προθεσμία την 28η Μαρτίου — τρεις ημέρες για να αποδεχθούν ή όχι την προσφορά.

28 Μαρτίου — Στη Συνέλευση οι κάτοικοι καταγγέλλουν πιέσεις από την CDHU. Ο Σύλλογος καλεί νέα συνέλευση στις 12 Απριλίου και διαδήλωση στις 15.

15 Απριλίου — Η διαδήλωση συγκεντρώνει εκατοντάδες κατοίκους και αλληλέγγυες/ους και κατευθύνεται στο Δημοτικό Συμβούλιο. Η CDHU αναβάλει τις κατεδαφίσεις για τις 22.

18 Απριλίου — Το πρωί λαμβάνει χώρα βίαιη αστυνομική επιχείρηση: εισβολές σε σπίτια, επιθέσεις σε κατοίκους. Ο κυβερνήτης Tarcísio de Freitas δηλώνει δημόσια ότι θα υπάρξει «ανακατάληψη» της ιδιοκτησίας.

Στις 11:00, η αστυνομία μπλοκάρει τις εισόδους της φαβέλας, υψώνει οδοφράγματα και βάσεις. Απαγορεύει στους κατοίκους να μπουν με αυτοκίνητα ή μοτοσικλέτες.

Γύρω στις 16:00, για να ανακόψουν την αστυνομία, οι κάτοικοι διαδηλώνουν και μπλοκάρουν τις γραμμές του μετρό (μια γραμμή διασχίζει τη φαβέλα). Στις 20:00, η ομοσπονδιακή υπουργός Esther Dweck (Υπουργός Διοίκησης και Καινοτομίας Δημοσίων Υπηρεσιών) ζητά σαφή ενημέρωση από την πολιτειακή κυβέρνηση και τη συμμετοχή της ομοσπονδιακής κυβέρνησης στις αποφάσεις επί τόπου.

22 Απριλίου — Στις 04:00, η μέρα αρχίζει με αγρυπνία υπό τον Σύλλογο και αλληλέγγυες/ους.

13 Μαΐου — Κατά παράβαση συμφωνίας με τις/τους κατοίκους, η CDHU, με συνοδεία αστυνομίας, αρχίζει κατεδαφίσεις σπιτιών. Οι κάτοικοι εξεγείρονται και καταστέλλονται βίαια. Διαδήλωση μπλοκάρει τη σιδηροδρομική γραμμή· η αστυνομία εκτοξεύει βομβίδια, τραυματίζει δεκάδες και συλλαμβάνει αυθαίρετα δύο άτομα. Η βία προκαλεί πολιτικομιντιακές αντιδράσεις και πίεση προς την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να πάρει θέση.

15 Μαΐου — Ο Σύλλογος, η πολιτειακή και η ομοσπονδιακή κυβέρνηση υπογράφουν συμφωνία επιχορήγησης 250.000 R$ ανά οικογένεια, ώστε να αποχωρήσουν από τη γη και να αγοράσουν νέα κατοικία. Προηγουμένως, οι κάτοικοι του Moinho εξαναγκάζονταν να αποδεχθούν πρόταση της κυβέρνησης Tarcísio: βοήθημα 800 R$ και αποπληρωμή της νέας κατοικίας με δόσεις ίσες με το 20% του μισθού επί 30 χρόνια.

8 Σεπτεμβρίου — Μετά την πολιτική φυλάκιση ηγετικών στελεχών του Συλλόγου, ακτιβιστές/τριες και κάτοικοι συγκροτούν την «Επιτροπή Υπεράσπισης της Favela do Moinho» για να συνεχίσουν τα καθήκοντα του Συλλόγου και να παλέψουν για την ελευθερία των 11 κρατουμένων.

Η δωρεά σας θα βοηθήσει να:

 — καλυφθούν τα δικαστικά έξοδα για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των οικογενειών·

— δημιουργηθεί ταμείο έκτακτης ανάγκης για οικογένειες που υφίστανται κρατική βία και για την υποστήριξη μιας αναγκαστικής μετάβασης·

— παραχθεί ντοκιμαντέρ με μαρτυρίες και την ιστορία του αυτόνομου αγώνα του Moinho·

— υλοποιηθεί η έκθεση «Memorial do Moinho» και ένα ψηφιακό αρχείο αυτής της ιστορίας αντίστασης.

Πού θα διατεθούν τα χρήματα

1ο ορόσημο — 9.500 €

Αν φτάσουμε το πρώτο ορόσημο, θα καλύψουμε τα νομικά έξοδα των κρατουμένων και θα στηρίξουμε τις οικογένειές τους. Θα δημιουργήσουμε το «Memorial do Moinho», έναν μόνιμο δημόσιο χώρο με φωτογραφίες, ηχητικές και οπτικοακουστικές μαρτυρίες που αφηγούνται τις ιστορίες των γυναικών-ηγετριών της κοινότητας σε μια διαδραστική έκθεση. Θα αποτελέσει κληρονομιά για την ιστορία του αγώνα για στέγαση και της αυτόνομης λαϊκής οργάνωσης στη Βραζιλία. Θα αγοράσουμε επίσης εξωτερικούς σκληρούς δίσκους και online αποθήκευση για την ασφαλή διαφύλαξη φωτογραφιών, ήχου και βίντεο που καταγράφουν δεκαετίες αγώνα στη Favela do Moinho.

Βασικές νομικές υπηρεσίες — 2.000 €

— Αρχικές νομικές συμβουλές: 400 €

— Αμοιβές για εφέσεις και habeas corpus: 1.000 €

— Δικαστικά και έξοδα τεκμηρίωσης: 500 €

— Αποθεματικό απροόπτων νομικών δαπανών: 100 €

Άμεση στήριξη οικογενειών — 1.500 €

— Βοήθεια μετακίνησης για επισκέψεις στη φυλακή: 500 €

— Κιτ υγιεινής και βασικών αγαθών: 1.000 €

Memorial do Moinho

Φάση 1: Σχεδιασμός & θεμέλια — 1.000 €

— Κοινοτικές συναντήσεις για τον καθορισμό της ταυτότητας του μνημείου

— Δημιουργία «Επιτροπής Μνήμης» με κατοίκους

— Αγορά ερευνητικού εξοπλισμού (σαρωτής, σκληροί δίσκοι)

— Τεχνική συμβουλευτική για σενάριο/μουσειογραφία

— Εκτυπώσεις και πάνελ υψηλής ποιότητας

— Αγορά/κατασκευή προθηκών, ραφιών και επίπλων

Φάση 2: Συλλογή & περιεχόμενα — 3.000 €

— «Ημέρες ψηφιοποίησης» φωτογραφιών και εγγράφων

— Οργάνωση και αρχειοθέτηση εγγράφων και βίντεο της ιστορίας του Moinho

— Εκδήλωση εγκαινίων για την κοινότητα και τα μέσα

2ο ορόσημο — 15.000 €

Αν φτάσουμε το δεύτερο ορόσημο, θα μπορέσουμε να εδραιώσουμε και να συντηρήσουμε το Memorial do Moinho με ισχυρότερη δομή. Θέλουμε ο χώρος να παραμείνει εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η φαβέλα, ακόμη κι αν η γύρω περιοχή μετασχηματιστεί από κτηματική κερδοσκοπία. Οι δωρεές θα βοηθήσουν επίσης στη χρηματοδότηση παραγωγής ενός επαγγελματικού ντοκιμαντέρ για τη Favela do Moinho.

Φάση 3: Παραγωγή & εξοπλισμός — 3.000 €

— Παραγωγή οπτικοακουστικών μαρτυριών

— Δημιουργία «Συναισθηματικού Χάρτη» και απομαγνητοφωνήσεις

— Ειδικός φωτισμός (σποτ LED) και σήμανση

— Απόκτηση τηλεόρασης/προβολέα και ηχητικού συστήματος

— Παραγωγή ντοκιμαντέρ (παραγωγικό κόστος)

Φάση 4: Έναρξη & μέλλον — 2.500 €

— Δημιουργία προφίλ στα κοινωνικά δίκτυα και προώθηση

— Δημιουργία «Ταμείου Βιωσιμότητας» για συντήρηση και μελλοντικές δράσεις

Το Moinho άντεξε σε πυρκαγιές, κτηματική κερδοσκοπία και πιέσεις για εκκενώσεις. Η κοινότητα γκρέμισε έναν τοίχο με σφυριά για να διαφύγει από τις φλόγες — μια πράξη αυτουποστήριξης που έγινε σύμβολο του αγώνα της. Τώρα, δεν μπορούμε να αφήσουμε αυτή τη μνήμη να χαθεί.

Κάθε δωρεά ενισχύει την αντίσταση.

Σύλλογος Κατοίκων και Επιτροπή Υπεράσπισης της Favela do Moinho.

Επικοινωνία:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]

La lotta autonoma e le donne

La resistenza del Moinho è sempre stata guidata dalla sua stessa comunità. L’Associazione degli abitanti, fondata nel 2005, è lo strumento organizzativo creato dagli stessi residenti per difendere i propri diritti sul piano legale e politico. Grazie a questo strumento di auto-organizzazione si sono impegnati nella resistenza contro la repressione di polizia, che oggi ha assunto nuove dimensioni, con l’arresto di dirigenti e una guerra di narrazioni.

Nel corso di questo processo, le donne sono state leader insuperabili in prima linea. Alessandra Moja e sua figlia, Yasmin Moja, sono state voci pubbliche della comunità, rappresentando i vicini — persino durante una visita del presidente brasiliano Lula, in cui le violenze subite sono state rese pubbliche. Entrambe, insieme ad altri nove abitanti del Moinho, sono state arrestate in un’azione politica nel settembre 2025, in un attacco diretto all’organizzazione comunitaria. Il caso, amplificato dai media come quello dell’ultima favela nel centro della più grande metropoli brasiliana, è diventato il perno di una disputa tra due candidati alla presidenza per l’anno successivo: Lula (PT) e il governatore di San Paolo, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Violenza di polizia e fascismo brasiliano

Il Moinho come la Striscia di Gaza di San Paolo: la violenza di polizia come politica di Stato

Il paragone del Moinho con la Striscia di Gaza non è un’esagerazione retorica; è la descrizione di una realtà. Sotto la guida di Tarcísio, lo Stato ha abbandonato ogni pretesa di politica sociale e ha adottato la tattica dell’assedio militarizzato. La regione è stata trasformata in un territorio occupato, dove la popolazione povera è trattata non come cittadina, ma come nemica da combattere.

La violenza di polizia non è un “effetto collaterale”; è lo strumento centrale del progetto. Le operazioni con veicoli blindati, gli scambi quotidiani di proiettili di gomma e i cecchini sui tetti non puntano al “controllo della criminalità”, bensì al terrorismo di Stato. L’obiettivo è terrorizzare la popolazione fino alla resa — in questo caso, lo sgombero dell’area.

Ogni operazione è un episodio di guerra asimmetrica. Da un lato, l’apparato militare dello Stato. Dall’altro, abitanti, lavoratori informali e intere famiglie tenuti in ostaggio da un conflitto costruito per avvantaggiare il mercato immobiliare.

Questa è l’essenza del governo Tarcísio: pulizia sociale tramite dispersione coercitiva e sfratto forzato. Il Moinho è il laboratorio in cui si testa, in pratica, fino a che punto si possa andare nella guerra contro i poveri. Ogni colpo di proiettile di gomma è un messaggio alla speculazione immobiliare: “il terreno viene liberato per voi”.

Mentre la speculazione immobiliare circonda l’area con progetti di lusso, lo Stato circonda le persone con proiettili di gomma. Due facce della stessa medaglia: l’espulsione della classe lavoratrice dal centro città. Il Moinho non è una tragedia; è un progetto. E la violenza di polizia è il suo principale strumento di demolizione.

Cronologia — Favela do Moinho

1980 — Costruzione delle prime case — Asta pubblica — Il terreno apparteneva alla società Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 — Costituzione dell’Associazione del Moinho. Viene richiesto lo sgombero; procedimento promosso dall’impresa Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 — I residenti tentano di intervenire nel procedimento giudiziario, insieme all’Escritório Modelo della PUC (assistenza legale universitaria), invocando l’usucapione.

2007 — Messa a norma ufficiale dei dati giuridici per la procedura di usucapione.

2008 — L’Associazione ottiene un avanzamento processuale che garantisce la permanenza, denominato “tutelagem antecipada de usucapião” (tutela anticipata di usucapione), concesso dal giudice federale José Marcos Lunardelli.

2011 — Un enorme incendio colpisce metà della comunità, coinvolgendo circa 600 famiglie. Secondo gli abitanti, i morti sono stati più dei tre ufficialmente registrati. Il Segretariato statale all’Edilizia residenziale del governo Gilberto Kassab promette case popolari a Ponte do Remédio e Rua Bosque e indirizza i residenti ad accettarle, sebbene lontane dal centro. Alcune di queste case saranno pronte solo nel 2024, e solo per 160 famiglie.

2012 — Un altro incendio colpisce 80 famiglie, con una vittima. La comunità organizza una campagna di autocostruzione, repressa dalla GCM (polizia municipale). Numerose violenze fisiche contro i residenti. Viene eretto un muro all’ingresso della comunità che blocca le vie di fuga.

2013 — La comunità costruisce la Casa Pubblica (“Casa Pública”) come spazio per riunioni e attività pubbliche, e il Parque Vermelhão (“Parco Vermelhão”).

Il 12 luglio, dopo una protesta guidata dai residenti, si tiene un incontro con il sindaco Fernando Haddad, nel quale vengono presentate le seguenti richieste: abbattimento del muro, allacciamento all’energia elettrica, fornitura e trattamento dell’acqua. I vigili del fuoco emettono una relazione tecnica segnalando che il muro mette in pericolo i residenti perché blocca le uscite; di fronte al mancato rispetto degli impegni del sindaco, la comunità protesta per abbattere il “muro della vergogna”.

2014 — Partecipazione alla 31ª Biennale d’Arte di San Paolo (il più grande evento artistico dello Stato e tra i maggiori in Brasile) con un progetto di riqualificazione: campo da calcio (soccer) e piantumazione di 1.300 alberi.

2016 — Costruzione del “Cine Moinho”, centro culturale del Moinho, con il sostegno del programma “VAI” del Segretariato municipale alla Cultura. Ospita tuttora la sede dell’Associazione e attività come cinema, laboratori di graffiti, sessioni di boxe, battle di rap, corsi di capoeira e distribuzione di cesti alimentari di base.

2017 — La polizia uccide Leandro, un abitante di 18 anni.

2022 — Dopo anni di lotta, la comunità ottiene la fornitura e il trattamento dell’acqua nella favela.

2024

6 luglio — L’Assemblea degli abitanti della Favela do Moinho viene informata dall’avvocato della comunità (dell’Escritório Modelo della PUC), Vitor Nery, che la “tutela di proprietà” ottenuta nel 2008 è stata persa e che ora il proprietario del terreno è il Governo federale; la favela potrebbe quindi essere sgomberata.

6 agosto — Viene lanciata una grande operazione di polizia, ufficialmente contro il traffico di droga nel centro di San Paolo. Uno degli obiettivi è la Favela do Moinho, identificata dalla polizia come “centro di distribuzione della droga” della regione.

7 e 8 agosto — Inizio delle attuali pressioni: senza preavviso legale, la CDHU (ente statale responsabile dell’urbanizzazione) si reca al Moinho per registrare i residenti all’“assistenza abitativa”.

22 agosto — I residenti protestano contro il trasferimento di un ufficio governativo nella regione, insieme ai movimenti per la casa del centro città.

2025

Gennaio e febbraio — La CDHU presenta un piano di trasferimento. Non vengono indicati né il luogo, né i tempi di consegna delle case, né le condizioni finanziarie.

I residenti contestano diversi aspetti del piano; non c’è consenso. La CDHU minaccia di iniziare le demolizioni. Celso Carvalho, direttore della Segreteria federale del Tesoro (poiché il Governo federale è il proprietario del terreno), afferma che, in assenza di consenso, i residenti devono presentare una controproposta nel prossimo incontro.

26 marzo — La CDHU non rispetta le trattative e avvia il piano senza l’accordo della comunità. Comincia a convocare individualmente i residenti in un ufficio creato esclusivamente per il Moinho e fissa la scadenza al 28 marzo, dando tre giorni di tempo per accettare o meno l’offerta.

28 marzo — In assemblea, i residenti riferiscono pressioni della CDHU. L’Associazione convoca una nuova assemblea per il 12 aprile e una protesta per il 15.

15 aprile — La protesta riunisce centinaia di residenti e sostenitori e si dirige al Consiglio comunale. La CDHU rinvia le demolizioni al 22.

18 aprile — Al mattino ha luogo un’operazione di polizia violenta: irruzioni nelle case, aggressioni ai residenti. Il governatore dello Stato, Tarcísio de Freitas, dichiara pubblicamente che ci sarà la reintegrazione di possesso.

Alle 11, la polizia blocca gli ingressi della favela, erige barricate e basi. Ai residenti è vietato entrare in auto o in moto.

Verso le 16, per contenere la polizia, i residenti protestano e bloccano le linee della metropolitana (una linea attraversa la favela). Alle 20, la ministra federale Esther Dweck (Ministra della Gestione e dell’Innovazione nei Servizi Pubblici) chiede informazioni chiare al governo statale e che il Governo federale partecipi alle decisioni prese sul posto.

22 aprile — Alle 4 del mattino la giornata inizia con un presidio dell’Associazione e dei sostenitori.

13 maggio — In violazione di un accordo con i residenti, la CDHU, scortata dalla polizia, inizia a demolire case nella comunità. I residenti si ribellano e vengono brutalmente repressi dalla polizia. Una protesta blocca la linea ferroviaria; la polizia lancia ordigni esplosivi, ferisce decine di persone e arresta arbitrariamente due persone. La violenza ha ripercussioni mediatiche e politiche e aumenta la pressione sul Governo federale perché prenda posizione.

15 maggio — L’Associazione, il Governo statale e il Governo federale firmano un accordo che prevede un sussidio di 250.000 R$ per famiglia affinché possano lasciare il terreno e acquistare una nuova casa. Prima di ciò, i residenti del Moinho venivano costretti ad accettare una proposta del governo Tarcísio: un aiuto di 800 R$ e il pagamento della nuova abitazione con rate pari al 20% degli stipendi per 30 anni.

8 settembre — Dopo la detenzione politica dei dirigenti dell’Associazione, attivisti e residenti formano il Comitato in Difesa della Favela do Moinho per portare avanti i compiti dell’Associazione e lottare per la libertà degli 11 prigionieri.

La tua donazione contribuirà a:

— Coprire i costi dei procedimenti legali per garantire i diritti delle famiglie.

— Creare un fondo d’emergenza per le famiglie colpite dalla violenza di Stato e per accompagnare una transizione forzata.

— Produrre un documentario con testimonianze e la storia della lotta autonoma del Moinho.

— Realizzare la mostra “Memorial do Moinho” e un archivio digitale di questa storia di resistenza.

Destinazione dei fondi

1º traguardo — 9.500 €

Se raggiungeremo il primo traguardo, copriremo le spese legali delle persone incarcerate e forniremo sostegno alle loro famiglie. Creeremo il “Memorial do Moinho”, uno spazio pubblico permanente con foto, testimonianze audio e video che raccontano le storie delle leader della comunità in una mostra interattiva. Sarà un lascito per la storia della lotta per la casa e per l’organizzazione popolare autonoma in Brasile. Acquisteremo inoltre hard disk esterni e spazio di archiviazione online per preservare in sicurezza foto, audio e video che documentano decenni di lotta nella Favela do Moinho.

Servizi legali essenziali — 2.000 €

— Consulenze legali iniziali: 400 €

— Spese per ricorsi e habeas corpus: 1.000 €

— Costi giudiziari e di documentazione: 500 €

— Fondo di contingenza per spese legali impreviste: 100 €

Sostegno diretto alle famiglie — 1.500 €

— Assistenza ai trasporti per le visite in carcere: 500 €

— Kit d’igiene e beni di prima necessità: 1.000 €

Memorial do Moinho

Fase 1: Progettazione e fondamenta — 1.000 €

— Incontri comunitari per definire l’identità del memoriale

— Creazione di un “Comitato della Memoria” con i residenti

— Acquisto di materiali di ricerca (scanner, hard disk)

— Consulenza tecnica per layout e allestimento

— Stampe fotografiche e pannelli di alta qualità

— Acquisto/fabbricazione di teche, scaffalature e arredi

Fase 2: Raccolta e contenuti — 3.000 €

— “Giornate di digitalizzazione” di foto e documenti

— Organizzazione e archiviazione di documenti e video sulla storia del Moinho

— Evento di inaugurazione per la comunità e la stampa

2º traguardo — 15.000 €

Se raggiungeremo il secondo traguardo, potremo consolidare e mantenere il Memorial do Moinho con una struttura più solida. Vogliamo che lo spazio resti dov’è oggi la favela, anche se l’area circostante venisse trasformata dalla speculazione immobiliare. Le donazioni contribuiranno anche a finanziare la produzione di un documentario professionale sulla Favela do Moinho.

Fase 3: Produzione e strutture — 3.000 €

— Produzione di testimonianze filmate

— Creazione di una “Mappa affettiva” e trascrizione dei racconti

— Illuminazione specializzata (spot LED) e segnaletica

— Acquisto di TV/proiettore e impianto audio

— Produzione del documentario (costi di produzione)

Fase 4: Lancio e futuro — 2.500 €

— Creazione di profili social e promozione

— Creazione di un “Fondo di sostenibilità” per manutenzione ed eventi futuri

Il Moinho ha resistito a incendi, speculazione immobiliare e pressioni di sgombero. La comunità ha abbattuto un muro a colpi di martello per fuggire dalle fiamme — un atto di auto-affermazione divenuto simbolo della sua lotta. Ora non possiamo lasciare che questa memoria scompaia.

Ogni donazione rafforza la resistenza.

Associazione degli abitanti e Comitato in Difesa della Favela do Moinho.

Contatti:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]

La lluita autònoma i les dones

La resistència del Moinho sempre ha estat liderada per la seva pròpia comunitat. L’Associació de Veïnes i Veïns, fundada el 2005, és l’eina d’organització creada per les mateixes residents per defensar els seus drets en els àmbits jurídic i polític. Gràcies a aquesta eina d’autoorganització, es van implicar en la resistència davant la repressió policial, que avui ha pres noves dimensions, amb la detenció de lideratges i una guerra de relats.

Al llarg d’aquest procés, les dones han estat líders insuperables a la primera línia. Alessandra Moja i la seva filla, Yasmin Moja, han estat veus públiques de la comunitat, representant el veïnat —fins i tot durant una visita del president brasiler Lula, on es van fer públiques les violències patides. Totes dues, juntament amb altres nou residents del Moinho, van ser detingudes en una acció política al setembre de 2025, en un atac directe contra l’organització comunitària. El cas, amplificat pels mitjans com el de l’última favela al centre de la metròpoli més gran del Brasil, s’ha convertit en l’eix d’una disputa entre dos candidats a la presidència per a l’any següent: Lula (PT) i el governador de São Paulo, Tarcísio de Freitas (Republicanos).

Violència policial i feixisme brasiler

El Moinho com la Franja de Gaza de São Paulo: la violència policial com a política d’Estat

La comparació del Moinho amb la Franja de Gaza no és una exageració retòrica; és la descripció d’una realitat. Sota el comandament de Tarcísio, l’Estat va abandonar qualsevol pretensió de política social i va adoptar la tàctica del setge militaritzat. La regió es va transformar en un territori ocupat, on la població pobra és tractada no com a ciutadania, sinó com a enemic a combatre.

La violència policial no és un “efecte col·lateral”; és l’instrument central del projecte. Les operacions amb vehicles blindats, els intercanvis diaris de bales de goma i els franctiradors als terrats no busquen el “control del delicte”, sinó el terrorisme d’Estat. L’objectiu és atemorir la població fins a la rendició —en aquest cas, el desallotjament de la zona.

Cada operació és un episodi d’una guerra asimètrica. D’una banda, l’aparell militar de l’Estat. De l’altra, residents, treballadores i treballadors informals i famílies senceres preses com a ostatges per un conflicte fabricat per afavorir el mercat immobiliari.

Aquesta és l’essència del govern de Tarcísio: neteja social mitjançant dispersió coercitiva i desallotjament forçat. El Moinho és el laboratori on es prova, en la pràctica, fins on es pot arribar en la guerra contra les persones pobres. Cada tret de bala de goma és un missatge a l’especulació immobiliària: “el terreny s’està netejant per a vosaltres”.

Mentre l’especulació immobiliària envolta la zona amb projectes de luxe, l’Estat envolta la gent amb bales de goma. Dues cares de la mateixa moneda: l’expulsió de la classe treballadora del centre de la ciutat. El Moinho no és una tragèdia; és un projecte. I la violència policial n’és l’eina principal de demolició.

Cronologia — Favela do Moinho

1980 — Construcció de les primeres cases — Subhasta pública — El terreny pertanyia a l’empresa Ferroviária Federal Sociedade Anônima.

2005 — Constitució de l’Associació del Moinho. Se sol·licita el desallotjament; el procés l’inicia l’empresa Empresa Mottarone Serviços de Supervisão, Montagens e Comércio LTDA.

2006 — Les residents intenten intervenir en el procés judicial, juntament amb l’“Escritório Modelo” de la PUC (assistència jurídica universitària), al·legant usucapió.

2007 — Alineació oficial de les dades jurídiques per al procés d’usucapió.

2008 — L’Associació obté un avanç processal que garanteix l’estada, anomenat “tutelagem antecipada de usucapião” (tutela anticipada d’usucapió), concedit pel jutge federal José Marcos Lunardelli.

2011 — Un gran incendi afecta la meitat de la comunitat, perjudicant unes 600 famílies. Segons les residents, els morts van ser més que les tres defuncions oficials. La Secretaria d’Habitatge del govern de Gilberto Kassab promet habitatges socials a Ponte do Remédio i Rua Bosque i orienta el veïnat a acceptar-los, tot i la llunyania del centre. Alguns d’aquests pisos no es van lliurar fins al 2024, i només a 160 famílies.

2012 — Un altre incendi colpeja 80 famílies, amb una víctima mortal. La comunitat organitza una campanya d’autoconstrucció de cases, reprimida per la GCM (policia municipal). S’hi produeixen nombroses agressions físiques contra residents. Es construeix un mur a l’entrada de la comunitat que bloqueja les rutes d’evacuació.

2013 — La comunitat construeix la Casa Pública (espai per a reunions i activitats públiques) i el Parque Vermelhão.

El 12 de juliol, després d’una protesta encapçalada per les residents, té lloc una reunió amb l’alcalde Fernando Haddad; s’hi presenten les demandes següents: enderrocar el mur, connexió a l’electricitat i subministrament i tractament d’aigua. Els bombers emeten un informe tècnic assenyalant que el mur posa en risc la població perquè bloqueja les sortides; davant l’incompliment de l’alcalde, la comunitat protesta per enderrocar el “mur de la vergonya”.

2014 — Participació en la 31a Biennal d’Art de São Paulo (el major esdeveniment artístic de l’estat i un dels més grans del Brasil) amb un projecte de revitalització: camp de futbol (soccer) i plantació de 1.300 arbres.

2016 — Construcció del “Cine Moinho”, centre cultural del Moinho, amb suport del programa “VAI” de la Secretaria Municipal de Cultura. Encara avui acull la seu de l’Associació i activitats com cinema, tallers de grafit, sessions de boxa, batalles de rap, classes de capoeira i distribució de cistelles bàsiques d’aliments.

2017 — La policia assassina el jove Leandro, de 18 anys.

2022 — Després d’anys de lluita, la comunitat obté subministrament i tractament d’aigua a la favela.

2024

6 de juliol — L’Assemblea de Residents de la Favela do Moinho és informada per l’advocat de la comunitat (de l’“Escritório Modelo” de la PUC), Vitor Nery, que s’ha perdut la “tutela de propietat” aconseguida el 2008 i que ara el propietari del terreny és el Govern Federal; la favela pot ser desallotjada.

6 d’agost — Es llança una gran operació policial, suposadament contra el tràfic de drogues al centre de São Paulo. Un dels objectius és la Favela do Moinho, identificada per la policia com a “centre de distribució de drogues” de la regió.

7 i 8 d’agost — Comença la pressió actual: sense avís legal, la CDHU (organisme estatal responsable de l’urbanització) arriba al Moinho per registrar residents en “assistència habitacional”.

22 d’agost — El veïnat protesta contra la transferència d’una dependència governamental a la regió, juntament amb moviments pel dret a l’habitatge del centre.

2025

Gener i febrer — La CDHU presenta un pla de trasllat. No s’indica on, ni quan es lliuraran els habitatges, ni les condicions financeres.

Les residents qüestionen diversos aspectes del pla; no hi ha consens. La CDHU amenaça d’iniciar les demolicions. Celso Carvalho, director de la Secretaria Federal del Tresor (ja que el Govern Federal és el propietari del terreny), afirma que, sense consens, la comunitat ha de presentar una contraproposta a la propera reunió.

26 de març — La CDHU incompleix les negociacions i engega el pla sense acord de la comunitat. Comença a citar residents individualment a una oficina creada exclusivament per al Moinho i fixa la data límit al 28 de març, donant tres dies per acceptar o no l’oferta.

28 de març — En assemblea, el veïnat denuncia pressions de la CDHU. L’Associació convoca una nova assemblea per al 12 d’abril i una protesta per al dia 15.

15 d’abril — La protesta reuneix centenars de residents i persones solidàries i es dirigeix al Ple Municipal. La CDHU ajorna les demolicions fins al dia 22.

18 d’abril — Al matí té lloc una operació policial violenta: irruccions en habitatges, agressions a residents. El governador Tarcísio de Freitas declara públicament que hi haurà “reintegració de possessió”.

A les 11 h, la policia bloqueja les entrades de la favela, aixeca barricades i bases. Es prohibeix l’entrada amb cotxe o moto a les residents.

Cap a les 16 h, per contenir la policia, el veïnat protesta i bloqueja les línies del metro (una línia travessa la favela). A les 20 h, la ministra federal Esther Dweck (ministra de Gestió i Innovació dels Serveis Públics) demana informació clara al govern estatal i la participació del Govern Federal en les decisions preses in situ.

22 d’abril — A les 4 h, el dia comença amb una vetlla organitzada per l’Associació i persones solidàries.

13 de maig — Incomplint un acord amb el veïnat, la CDHU, escortada per la policia, comença a enderrocar cases a la comunitat. Les residents es rebel·len i són brutalment reprimides. Una protesta bloqueja la línia ferroviària; la policia llança artefactes, fereix desenes de persones i deté arbitràriament dues persones. La violència té repercussions mediàtiques i polítiques i pressiona el Govern Federal perquè prengui posició.

15 de maig — L’Associació, el govern estatal i el Govern Federal signen un acord que preveu una subvenció de 250.000 R$ per família perquè puguin deixar el terreny i comprar un nou habitatge. Abans, les residents del Moinho eren coaccionades a acceptar una proposta del govern de Tarcísio: una ajuda de 800 R$ i el pagament del nou habitatge en quotes del 20 % del salari durant 30 anys.

8 de setembre — Després de l’empresonament polític de dirigents de l’Associació, activistes i residents formen el Comitè en Defensa de la Favela do Moinho per assumir les tasques de l’Associació i lluitar per l’alliberament de les 11 persones preses.

El teu donatiu ajudarà a:

 — Cobrir els costos dels processos judicials per garantir els drets de les famílies.

— Crear un fons d’emergència per a famílies afectades per la violència d’Estat i per a una transició forçada.

— Produir un documental amb testimonis i la història de la lluita autònoma del Moinho.

— Crear l’exposició “Memorial do Moinho” i un arxiu digital d’aquesta història de resistència.

Destinació dels fons

1r llindar — 9.500 €

Si assolim el primer llindar, cobrirem les despeses legals de les persones empresonades i donarem suport a les seves famílies. Crearem el “Memorial do Moinho”, un espai públic permanent amb fotos i testimonis en àudio i vídeo que expliquin les històries de les líders de la comunitat en una exposició interactiva. Serà un llegat per a la història de la lluita per l’habitatge i de l’organització popular autònoma al Brasil. També comprarem discos durs externs i emmagatzematge en línia per preservar de manera segura fotos, àudios i vídeos que documenten dècades de lluita a la Favela do Moinho.

Serveis jurídics essencials — 2.000 €

— Consultes jurídiques inicials: 400 €

— Honoraris per a apel·lacions i habeas corpus: 1.000 €

— Taxes judicials i de documentació: 500 €

— Fons de contingència per a despeses legals imprevistes: 100 €

Suport directe a famílies — 1.500 €

— Ajuda de transport per a visites a la presó: 500 €

— Kits d’higiene i béns bàsics: 1.000 €

Memorial do Moinho

Fase 1: Disseny i fonaments — 1.000 €

— Reunions comunitàries per definir la identitat del memorial

— Creació d’un “Comitè de la Memòria” amb residents

— Compra de materials de recerca (escàner, discos durs)

— Assessoria tècnica per a la museografia i la posada en escena

— Impressió de fotografies i panells d’alta qualitat

— Compra/fabricació de vitrines, prestatgeries i mobiliari

Fase 2: Col·lecció i continguts — 3.000 €

— “Jornades de digitalització” de fotos i documents

— Organització i arxiu de documents i vídeos de la història del Moinho

— Acte d’inauguració per a la comunitat i la premsa

2n llindar — 15.000 €

Si assolim el segon llindar, podrem consolidar i mantenir el Memorial do Moinho amb una estructura més sòlida. Pretenem que l’espai romangui allà on avui hi ha la favela, fins i tot si l’entorn és transformat per l’especulació immobiliària. Aquests donatius també ajudaran a finançar la producció d’un documental professional sobre la Favela do Moinho.

Fase 3: Producció i equipament — 3.000 €

— Producció de testimonis filmats

— Creació d’un “Mapa afectiu” i transcripció dels relats

— Il·luminació especialitzada (focus LED) i senyalística

— Adquisició d’un televisor/projector i sistema de so

— Producció del documental (costos de producció)

Fase 4: Llançament i futur — 2.500 €

— Creació de perfils a les xarxes socials i promoció

— Creació d’un “Fons de sostenibilitat” per al manteniment i futurs esdeveniments

El Moinho ha resistit incendis, especulació immobiliària i pressions de desallotjament. La comunitat va enderrocar un mur a cops de martell per escapar de les flames —un acte d’autoapoderament que s’ha convertit en símbol de la seva lluita. Ara no podem permetre que aquesta memòria s’esborri.

Cada donatiu enforteix la resistència.

Associació de Veïnes i Veïns i Comitè en Defensa de la Favela do Moinho.

Contacte:

Instagram: @faveladomoinho

E-mail: [email protected]